search
Q: निर्देश- प्रश्न संख्या (253 से 259) निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा सप्तप्रश्नानां समुचितं विकल्पं चित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि दातव्यानि। गङ्गाम् उभयत: विविधै: वृक्षै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन् । तत्र एकस्मात् ग्रामात् बहि: वृक्षस्य अध: एक: जीर्ण: कूप : आसीत् । तस्मिन् कूपे मण्डूकानाम् अधिपति: गङ्गदत्त: परिजनै: सह निवसति स्म। स: गङ्गदत्त: परिश्रमं विनैव प्रभुत्वं प्राप्नोत् । अत: गर्वित: अभवत् । तस्य दुर्व्यवहारेण केचित् प्रमुखा: भेका: रुष्टा: जाता:। ते गङ्गदत्तम् अधिकारेण हीनं कृत्वा कूपात् बहि: कर्तुम् उद्यता: अभवन् । तद् ज्ञात्वा गङ्गदत्त: विषादम् अनुभवति स्म। ‘शत्रुणां नाश: कथं भवेत्’ इति एकान्ते चाटुकारै: सह मन्त्राणम् अकरोत्। एक: नष्टबुद्धिनाम मण्डूक: नत्वा अकथयत् -‘नीतिं विना किमपि न सिध्यति। शत्रु: शत्रुणा नाशयितव्य: इति नीति:। एषां शत्रूणां नाशाय सर्प: सहायक: भविष्यति। य: वृक्षस्य कोटरे निवसति। एवं संघर्षं विनैव शत्रुनाश: भविष्यति।’ तत: मूढ: गङ्गदत्त: कूपात् बहि: आगत्य सर्पस्य समीपं गत:। स सर्पं सादरम् उच्चै: अवदत् - ‘नागराजाय नम:।’ विषधर: अवदत् - ‘स्वागतम् सखे! किं ते प्रियं करवाणि। किमर्थं आगत: असि?’ गङ्गदत्त: अवदत् ‘त्वया सह मैत्रीं कर्तुं तव द्वारम् उपागत:।’ सर्पराज: तम् अपृच्छत् - ‘भक्ष्यभक्षकयो: मध्ये कीदृशी मैत्री?’ गङ्गदत्त: अकथयत् - ‘सत्यम्, परम् अधुना अपनानित: अहं तव साहाय्यम् अभिलषामि।’ ‘कस्मात् ते परिभव:?’ स्वजनेभ्य:। क्व ते निवास:, वाप्यां, कूपे तडागे वा?’ ‘कूपे । आगच्छ मया सह, कूपस्य अन्त: प्रविश्य मम शत्रून् नाशय।’ तत: सर्पराज तस्य वचनं स्वीकृत्य अकथयत्-‘अन्ध: अस्मि! मां कूपं नय।’ तदा तत्र गत्वा गङ्गदत्त: तस्मै प्रतिदिनं एकैकं मण्डूकं भोजनाय प्रयच्छति स्म। क्रमश: स सर्प: सर्वान् भेकान् अभक्षयत् अकथयत् च- ‘बुभुक्षित: अस्मि । प्रयच्छ मे अन्यत् भोजनम् ।’ गङ्गदत्त: अवदत् - ‘मार्गं देहि येन बहि: गत्वा अन्यस्मात् जलाशयात् मण्डूकान् आनयमि।’ तत: सर्प: तस्मै मार्गं दत्तवान् । गङ्गदत्त: बहि: आगत्य सोल्लासम् अवदत् - न गङ्गदत्त: पुनरेति कूपम् । गङ्गाम् उभयत: कीदृशा: ग्रामा: आसन् ?
  • A. गङ्गाम् उभयत: जनसंकुला: ग्रामा: आसन्।
  • B. गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्।
  • C. गङ्गाम् उभयत: लताभि: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्।
  • D. गङ्गाम् उभयत: कूपै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्।
Correct Answer: Option B - ‘गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्’।गङ्गा के दोनों ओर वृक्षों से सुशोभित गाँव थे। वार्तिक- उभसर्वतसो: कार्याधिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु ततोन्यत्रापि दृश्यते।। उभयत: कृष्णं गोपा:। सर्वत: कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरि:। अध्यधि लोकम्। अधोऽधो लोकम्। जब उभ और सर्व शब्द से परे ‘तस्’ प्रत्यय होता है तो उसके योग में द्वितीया विभक्ति होती है। धिक् के योग मे द्वितीया होती है। उपरि, अधि तथा अध: की आम्रेडित संज्ञा होने पर भी द्वितीया विभक्ति होती है। उदाहरण- गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन् में उभयत: के प्रयोग के कारण वार्तिक सूत्र-‘उभसर्वतसो....’ से गङ्गाम् मेंं द्वितीया विभक्ति हुई है।
B. ‘गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्’।गङ्गा के दोनों ओर वृक्षों से सुशोभित गाँव थे। वार्तिक- उभसर्वतसो: कार्याधिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु ततोन्यत्रापि दृश्यते।। उभयत: कृष्णं गोपा:। सर्वत: कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरि:। अध्यधि लोकम्। अधोऽधो लोकम्। जब उभ और सर्व शब्द से परे ‘तस्’ प्रत्यय होता है तो उसके योग में द्वितीया विभक्ति होती है। धिक् के योग मे द्वितीया होती है। उपरि, अधि तथा अध: की आम्रेडित संज्ञा होने पर भी द्वितीया विभक्ति होती है। उदाहरण- गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन् में उभयत: के प्रयोग के कारण वार्तिक सूत्र-‘उभसर्वतसो....’ से गङ्गाम् मेंं द्वितीया विभक्ति हुई है।

Explanations:

‘गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन्’।गङ्गा के दोनों ओर वृक्षों से सुशोभित गाँव थे। वार्तिक- उभसर्वतसो: कार्याधिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु ततोन्यत्रापि दृश्यते।। उभयत: कृष्णं गोपा:। सर्वत: कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरि:। अध्यधि लोकम्। अधोऽधो लोकम्। जब उभ और सर्व शब्द से परे ‘तस्’ प्रत्यय होता है तो उसके योग में द्वितीया विभक्ति होती है। धिक् के योग मे द्वितीया होती है। उपरि, अधि तथा अध: की आम्रेडित संज्ञा होने पर भी द्वितीया विभक्ति होती है। उदाहरण- गङ्गाम् उभयत: द्रुमै: सुशोभिता: ग्रामा: आसन् में उभयत: के प्रयोग के कारण वार्तिक सूत्र-‘उभसर्वतसो....’ से गङ्गाम् मेंं द्वितीया विभक्ति हुई है।