search
Q: निर्देश- प्रश्न संख्या (245 से 252) निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा नवप्रश्नानां उचितंं विकल्पं चित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि दातव्यानि। पुरा वृत्रासुर : देवान् भृशमपीडयत्। इन्द्रादय: ते देवा: प्रजापतिमुपागच्छन्। तान् समागतान् दृष्ट्वा प्रजापति: आगमनस्य कारणमपृच्छत् । ते प्रत्यवदन् - ‘‘प्रभो! वृत्रासुर: अस्मान् पीडयति। तस्य शक्ते : पुरत: वयं स्थातुं न शक्नुम:। अत: भीता: वयमत्रागता:। प्रजापते अभणत् - ‘‘हरि: एव अस्मान् रक्षितुं समर्थ:। तमेव शरणं गच्छाम:।’’ प्रजापति: देवै: साकं वैकुण्ठं गत्वा हरये सर्वमपि वृत्तान्तं न्यवेदयत् । तत् श्रुत्वा हरि: अकथयत् - ‘‘भो: प्रजापति! देवा: महर्षे: दधीचे: अन्तिकं गत्वा तस्मात् अस्थियाचनं कुर्वन्तु। स: नूनमस्थीनि दास्यति। तै: अस्थिभि: वङ्काायुधं घटयत। तेन वृत्रं हन्तु युद्धे असुरान् जेतुं च पारयिष्यथ।’’ देवा: दधीचे: आश्रमं प्राविशन्। तत्र ते अनेकै : ऋषिभि: परिवृतमग्निमिव प्रभया देदीप्यमानं दधीचिमपश्यन् । ते ऋषीन् दधीचिं च दृष्ट्वा अनमन्। दधीचि: इन्द्रं- ‘‘किमर्थं यूयमत्रागता:’’ इत्यपृच्छत् । इन्द्र: सादरमकथयत् - ‘‘महर्षे, वयं वृत्रेण पीड़िता : त्वां शरणमुपागता:। कृपया त्वमस्मभ्यं स्वानि अस्थीनि प्रयच्छ। घटयाम तै: अस्थिभि: आयुधम्, येन वयं वृत्रं हन्तुं पारयाम:।’’ दधीचि: इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा नितरामतुष्यत् । स: अकथयत् - ‘‘भो: इन्द्र! अद्य मम जीवितं सफलं जातं यत् मे शरीरं युष्माकमुपकाराय भवति। परोपकारार्थमिदं शरीरम् । अहं युष्मभ्यमिदं शरीरं सहर्षं प्रयच्छामि, स्वीकुरुत।’’ स: नेत्रे निमील्य समाधिस्थ: अभवत् । देवा: तस्य अस्थीनि आदाय तै: वङ्काायुधमरचयन् । तेन च इन्द्र: युद्धे वृत्रासुरममारयत् । एवं देवा: दधीचे: औदार्येण वृत्रभयात् मुक्ता : अभवन्। इन्द्रस्य प्रार्थनां श्रुत्वा दधीचि: कां प्रतिक्रियाम् प्रादर्शयत् ?
  • A. स: भयभीत: सञ्जात:।
  • B. स: पूर्णतया प्रसन्न: अभवत्।
  • C. स: देवानां निन्दाम् अकरोत्
  • D. स: खिन्नमनसा देवेभ्य: अस्थीनि अददात्।
Correct Answer: Option B - इन्द्रस्य प्रार्थनां श्रुत्वा दधीचि: प्रतिक्रियाम् प्रादर्शयत् ‘स: पूर्णतया प्रसन्न: अभवत्’। इन्द्र की प्रार्थना को सुनकर महर्षि दधीचि ने पूर्ण प्रसन्न होकर प्रतिक्रिया प्रदर्शित की। श्रुत्वा– श्रु + क्त्वा - वाक्य में मुख्य क्रिया से पूर्व किए गए कार्य में पूर्वकालिक क्रिया को व्यक्त करने के लिए धातु में क्त्वा प्रत्यय का योग किया जाता है। क्त्वा प्रत्ययान्त शब्द अव्यय होते हैं। इनके रूप में कोई परिवर्तन नहीं होता है। उदाहरण- कृ + क्त्वा = कृत्वा, पा + क्त्वा = पीत्वा, प्रच्छ् + क्त्वा = पृष्ट्वा इत्यादि।
B. इन्द्रस्य प्रार्थनां श्रुत्वा दधीचि: प्रतिक्रियाम् प्रादर्शयत् ‘स: पूर्णतया प्रसन्न: अभवत्’। इन्द्र की प्रार्थना को सुनकर महर्षि दधीचि ने पूर्ण प्रसन्न होकर प्रतिक्रिया प्रदर्शित की। श्रुत्वा– श्रु + क्त्वा - वाक्य में मुख्य क्रिया से पूर्व किए गए कार्य में पूर्वकालिक क्रिया को व्यक्त करने के लिए धातु में क्त्वा प्रत्यय का योग किया जाता है। क्त्वा प्रत्ययान्त शब्द अव्यय होते हैं। इनके रूप में कोई परिवर्तन नहीं होता है। उदाहरण- कृ + क्त्वा = कृत्वा, पा + क्त्वा = पीत्वा, प्रच्छ् + क्त्वा = पृष्ट्वा इत्यादि।

Explanations:

इन्द्रस्य प्रार्थनां श्रुत्वा दधीचि: प्रतिक्रियाम् प्रादर्शयत् ‘स: पूर्णतया प्रसन्न: अभवत्’। इन्द्र की प्रार्थना को सुनकर महर्षि दधीचि ने पूर्ण प्रसन्न होकर प्रतिक्रिया प्रदर्शित की। श्रुत्वा– श्रु + क्त्वा - वाक्य में मुख्य क्रिया से पूर्व किए गए कार्य में पूर्वकालिक क्रिया को व्यक्त करने के लिए धातु में क्त्वा प्रत्यय का योग किया जाता है। क्त्वा प्रत्ययान्त शब्द अव्यय होते हैं। इनके रूप में कोई परिवर्तन नहीं होता है। उदाहरण- कृ + क्त्वा = कृत्वा, पा + क्त्वा = पीत्वा, प्रच्छ् + क्त्वा = पृष्ट्वा इत्यादि।